Ten słownik zawiera wszystkie pojęcia potrzebne młodemu chemikowi


A B C D E F G I J K L M N O P R S T U W Z

Aktynowce
Grupa ciężkich, promieniotwórczych pierwiastków chemicznych zajmujących począwszy
od aktynu kolejne miejsca w 7 okresie.
Alkohol
Alkohol jest to związek chemiczny, pochodny od węglowodorów, w których atom wodoru jest zastąpiony grupą OH. Skarcóna nazwa potoczna alkoholu etylowego (etanolu); bezbarwna ciecz o charakterystycznej woni i palącym smaku, temperatura topnienia -114,2 st. C, temperatura wrzenia 78,3 st. C, gęstość 0,7893. Miesza się z wodą w dowolnych stosunkach, rozpuszcza wiele substancji organicznych. Alkohol absolutny (alkohol bezwodny) otrzymuje się przez ogrzewanie alkoholu etylowego z CaO lub przez destylację azeotropową z benzenem.
Amper (A)
jest to prąd elektryczny nie zmieniający się, który płynąc w dwóch przewodach równoległych, prostoliniowych, nieskończenie długich, o przekroju kołowym znikomo małym, umieszczonym w próżni w odległości 1 m od siebie wywołałby między tymi przewodami się 2*10^-7 N na każdy metr długości.
Amperomierz
to przyrząd do mierzenia natężenia prądu w obwodzie elektrycznym. Amperomierz włącza się w obwód szeregowo.
Anion
Jon o ujemnym ładunku elektrycznym; atom, który uzyskał jeden lub więcej elektronów.
Anoda
Elektroda dodatnia, która przyciąga elektrony.
Atom
Najmniejsza cząsteczka pierwiastka zachowująca jego własności.
Składa się:
  Neutron - nietrwała, ciężka cząstka elementarna wchodząca w skład jądra atomowego, pozbawiona ładunku elektrycznego, ulegająca promieniotwórczemu rozpadowi.
  Elektron - Elementarna cząstka atomu o dodatnim lubujemnym ładunku elektrycznym i masieokoło 1836 razy mniejszej od masy neutronu lub protonu (zwykle o elektronie ujemnym).
  Proton - trwała cząstka elementarna o dodatnim ładunku elektrycznym będąca składnikiem jądra atomowego.
Azotowce
Pierwiastki umieszczone w grupie VA układu okresowego. Zalicza się do nich: Azot, Fosfor, Arsen, Antymon, Bizmut. Pierwiastki te są elektroujemne. W skład tej grupy wchodzą niemetale, metale i półmetale. Z wyjątkiem Bizmutu, mogą tworzyć kationy typu  amonowego.
Barwnik
Są to substancje organiczne mające zdolność trwałego zabarwienia włókien, skóry, papieru itp.
Berylowce
Berylowce są (metale ziem alkalicznych) umieszczone w grupie IIA układu okresowego. Zalicza się do nich: Beryl, Magnez, Wapń, Stront, Bar, Rad. Pierwiastki te są silnie elektrododatnie, rozkładają się bardzo łatwo z wodą z wydzielaniem wodoru. Łatwo utleniają się w powietrzu.
Białka
Białka stanowią materiał budulcowy tkanek. Są to cząsteczki - olbrzymy utworzone z aminokwasów, których najprostszym przedstawicielem jest kwas aminooctowy. W ich skład wchodzi przede wszystkim węgiel, wodór, tlen i azot. Reakcja charakterystyczna pozwalająca wykryć białko to: reakcja ksantoproteinowa i reakcja biuretowa.
Bimetale
Układ warstwowy dwóch spojonych ze sobą metali (najczęściej w postaci taśmy lub pręta) lub stopów.
Borowce
Pierwiastki umieszczone w grupie IIIA układu okresowego. Zalicza się do nich: Bor, Glin, Gal, Ind, Tal. W grupie tej jedynie Bor jest niemetalem. Pozostałe mają niezaprzeczalnie charakterystyczne dla metali własności fizyczne i chemiczne (elektrododatnie, dobre przewodniki ciepła i elektryczności).
Brąz
Brąz to stop cyny i miedzi - jeden z najstarszych znanych przez człowieka stopów (epoka brązu). Brąz służy do wyrobu monet, pomników, odlewa się z niego dzwony itp.
Brud
Brud to mieszanina składająca się z sadzy, krzemionki, soli mineralnych, substancji pylistycznych zlepionych składnikami potu, którymi są białka i tłuszcze.
Chemia
Chemia jest to nauka zajmująca się badaniem właściwości i budowy różnych substancji oraz przemianami jednych substancji w inne.
Chemia dzieli się na następujące działy:
 - chemia analityczna
(dział obejmujący oznaczanie jakościowe i ilościowe składu substancji);
 - chemia fizyczna (znajduje się na pograniczu fizyki i chemii; zajmuje się badaniem zjawisk fizycznych towarzyszących procesom chemicznym, prawami przemian chemicznych);
- chemia nieorganiczna (zajmuję się wszystkimi pierwiastkami i ich związkami z wyjątkiem związków węgla);
- chemia organiczna (zajmuje się związkami węgla).
Ciała hydrofilowe
Wszystkie ciała, których powierzchnia daje się zwilżyć wodą np. glina, cegła.
Ciała hydrofobowe
Wszystkie ciała, których nie można zwilżyć wodą np. szkło, metal.
Cząsteczka
Najmniejsza cząstka związku chemicznego zachowująca wszystkie jego własności fizyczne i chemiczne.
Duraluminium
Stop aluminium (glinu) z niewielkimi ilościami miedzi, manganu, magnezu, krzemu i żelaza. Jest trzy razy lżejszy od stali, dorównuje jej twardością i wytrzymałością. Stosowany w przemyśle lotniczym i maszynowym.
Dysocjacja
Rozpad związków chemicznych na składniki.
Dysocjacja elektrolityczna
Samorzutny rozpad w wodnych roztworach cząsteczek elektrolitów (kwasów, zasad i soli) na jony ujemne i dodatnie.
Dysocjacja termiczna:
Odwracalny rozpad cząsteczek związków chemicznych na mniejsze cząstki lub na wolne rodniki w podwyższonej temperaturze.
Dżul (J)
To podstawowa jednostka pracy i energii w międzynarodowym układzie jednostek miar; praca, którą wykonuje na drodze 1 m siła 1 niutona.
Elektroda
Przewodnik, przez który ładunki elektryczne przechodzą z lub do roztworu podczas elektrolizy.
Elektrolit
Substancja przewodząca ładunek elektryczny.
Elektroliza
Rozkład substancji ciekłej lub stopionej, poprzez przepuszczenie przez nią prądu elektrycznego.
Elektron
  Fiz.: Elementarna cząstka atomu o dodatnim lub ujemny ładunku elektrycznym i masie około 1836 razy mniejszej od masy neutronu lub protonu (zwykle o elektronie ujemnym).
 Techn.: Stop magnezu z aluminium i cynkiem, o małym ciężarze własnym i dużej wytrzymałości, stosowany głównie w konstrukcjach lotniczych.
Elektrony sparowane
Dwa elektrony o przeciwnych (antyrównoległych) spinach, zajmujące ten sam orbital atomowy (w atomie) lub cząsteczkowy (w cząsteczce).
Emulsja
Jest to zawiesina drobnych kropli jednej cieczy w drugiej (emulsje ciekłe) lub drobnych kropli cieczy w ciele stałym (emulsje stale). Patrz też "margaryna".
Energia aktywacyjna
Energia potrzebna do zajścia reakcji chemicznej.
Eutektyk
Mieszanina kryształów o określonym składzie, która wydziela się z roztworów ciekłych w określonej temperaturze, zwanej temperaturą eutektyczną. Kryształy mieszaniny eutektycznej są czystymi kryształami składników, będą też roztworami o różnych składach.
Fluorowce
Elektroujemne pierwiastki umieszczone w grupie VIIA układu okresowego. Zalicza się do nich: Fluor, Chlor, Brom, Jod, Astat Pierwiastki te są niemetalami. Pierwsze cztery występują w przyrodzie w postaci Związków. Istnieje 20 izotopów Astatu - są one promieniotwórcze.
Gazy szlachetne
Pierwiastki umieszczone w grupie VIIIA (0) układu okresowego. Zalicza się do nich: Hel, Neon, Argon, Krypton, Ksenon, Radon. Wydziela się je z powietrza w skali przemysłowej przez destylację frakcyjną połączoną z absorpcją selektywną. Pierwiastki te są chemicznie nieczynne. Temperatury ich wrzenia i topnienia są bardzo niskie.
Gazy
Ciało lotne, substancja nie mająca własnego kształtu ani objętości, wskazująca zdolność do samorzutnego rozprężania się, poniżej pewnej temperatury, zwanej krytyczną, przechodzi w stan ciekły.
Gliceryna
Najprostszy alkohol trójwodorotlenowy; w stanie czystym ciało stałe; z wodą miesza się w każdym stosunku, tworząc gęstą syropowatą ciecz o słodkim smaku, jest składnikiem wszystkich tłuszczów roślinnych i zwierzęcych; stosowany w technice, w przemyśle chemicznym, farmaceutycznym, kosmetycznym i spożywczym.
Glina
Glina to surowiec mineralny, z którego już w starożytnych państwach wschodu, Egiptu i Grecji umiano wyrabiać przedmioty codziennego użytku: garnki, dzbany, wazy itp. Obecnie glina jest nadal używana do wyrobu fajansów, kamionki, cegieł, a niektóre jej odmiany służą jako dodatek do wyrobu porcelany.
Glinokrzemiany
Glinokrzemiany tworzą podobne struktury jak krzemiany, a różnią się tym, że część atomów krzemu została zastąpiona atomami glinu. Patrz też "krzemiany".
Grupa 1B
W tej grupie znajdują się następujące pierwiastki: Miedź; Srebro; Złoto; Uuu.
Grupa 2B
W tej grupie znajdują się następujące pierwiastki: Cynk; Kadm; Rtęć.
Grupa 3B
W tej grupie znajdują się następujące pierwiastki: Skand; Itr;
Grupa 4B
W tej grupie znajdują się następujące pierwiastki: Tytan; Cyrkon; Hafn; Unq.
Grupa 5B
W tej grupie znajdują się następujące pierwiastki: Wanad; Niob; Tantal; Unp.
Grupa 6B
W tej grupie znajdują się następujące pierwiastki: Chrom; Molibden; Wolfram; Unh.
Grupa 7B
W tej grupie znajdują się następujące pierwiastki: Mangan; Technet; Ren; Uns.
Grupa 8
W grupie 8 znajdują się następujące pierwiastki: Żelazo; Ruten; Osm; Uno; Kobalt; Rod; Iryd; Une; Nikiel; Pallad; Platyna; Uun.
Izotop
Atomy tego samego pierwiastka o różnej liczbie masowej nazywa się różnymi izotopami tego pierwiastka.
Jon
Cząsteczka naładowana; atom lub grupa atomów, które straciły bądź zdobyły elektrony.
Katalizator
Substancja, która wpływa na szybkość przebiegu reakcji chemicznej, ale pozostaje niezmieniona chemicznie po jej zajściu.
Kation
Jon o dodatnim ładunku elektrycznym; atom, który stracił jeden lub więcej elektronów.
Katoda
Elektroda ujemna.
Klej
Klej jest to substancja umożliwiająca trwałe połączenie ze sobą materiałów jednorodnych lub różnych.
Koks
Jeden z produktów suchej destylacji węgla. Porowate czarne bryłki węgla zanieczyszczone siarką i substancjami mineralnymi.
Koloidy
Rozpowszechnione w przyrodzie układy o dużym stopniu rozdrobnienia, stanowiące ogniwo pośrednie między roztworami rzeczywistymi a zawiesinami; należą do nich: aerozole, piany, zole.
Korozja
Niszczenie tworzywa, a w szczególności metali i ich stopów pod wpływem otaczającego je środowiska, prowadzące do zmiany ich właściwości.
Rozróżnia się korozje:
  - chemiczną polegającą na chemicznym oddziaływaniu ośrodka na tworzywo;
  - elektrochemiczną, niszczącą jedynie metale narażone na działanie elektrolitów.
Krystalizacja
Proces powstawania kryształów w roztworze lub substancjach stopionych. Krystalizacja jest jedną z podstawowych metod oczyszczania i rozdzielania mieszanin na skalę laboratoryjną i przemysłową. Jeżeli obniżyć temperaturę roztworu nasyconego jakiejś substancji, wówczas roztwór staje się przesycony i wydzielają się z niego kryształy substancji rozpuszczonej.
Krzemian
Krzemiany to sole kwasów krzemowych i metali: sodu, potasu, magnezu, wapnia lub żelaza. Atomy krzemu zastąpione atomami glinu dają glinokrzemiany. Krzemiany i glinokrzemiany to najczęściej spotykane w przyrodzie minerały. Patrz też "glinokrzemiany" i "minerały".
Kwant
Kwant - najmniejsza porcja energii o jaką może zmienić się dana wielkość fizyczna.
Kwarki
to cząsteczki elementarne, które są trwałe samodzielnie, lecz wchodzą w skład innych cząsteczek po dwa lub trzy. Kwarki są utrzymane w grupach przez oddziaływania silnie przekazywane przez tzw. GLUONY;GLUONY - kwanty energii spajające kwarki (jest 8 rodzajów gluonów o różnych kombinacjach koloru). Na kwarki wpływają także oddziaływania elektromagnetyczne i słabe.
Kwas
Związki chemiczne odznaczające się kwaśnym smakiem, zdolnością do barwnych reakcji ze wskaźnikami (barwią lakmus na czerwono) i zdolnością reagowania z niektórymi metalami  (z wydzielaniem wodoru) oraz rozpuszczeniem wielu substancji.
 Kwas pruski - lotna ciecz o zapachu gorzkich migdałów, bardzo silnie trująca; w stanie gazowym stosowana jako środek dezynfekcyjny.
 Kwas siarkowy - kwas nieorganiczny, bezbarwna oleista ciecz bezwonna, rozpuszczalna w wodzie z wydzieleniem ciepła.
 Kwas borowy - związek nieorganiczny boru z tlenem, występujący w przyrodzie jako minerał lub jako roztwór; otrzymywany laboratoryjnie w postaci krystalicznej jako błyszczące łuski.
 Kwas cytrynowy - związek organiczny, tworzący bezbarwne kryształy rozpuszczalne w wodzie; występuje w wielu owocach (zwłaszcza w cytrynie) lub otrzymywany syntetycznie, stosowany w przemyśle spożywczym.
Lantanowce
Pierwiastki ziem rzadkich, należące do rodziny dodatkowej III grupy układu okresowego
pierwiastków; metale ciężkie, barwy srebrzystobiałej.
Laser
Laser (ang. Light Amplification by Stimulated of Radiation = wzmacnianie światła przez pobudzaną stymulowaną emisję promieniowania). Jest to przyrząd generujący spógfgjną wiązkę promieniowania elektromagnetycznego w zakresie widzialnym lub podczerwonym.
Leptony
fiz. lekkie cząstki elementarne, nie oddziałujące jądrowo, obejmujące miony(dodatnie i ujemne), elektrony (negatony i pozytony) i neutrina
Liczba atomowa
Liczba protonów w atomie danego pierwiastka (równa liczbie elektronów).
Liczba masowa
Suma protonów i neutronów w jądrze atomu danego pierwiastka.
Litowce
Metale alkaliczne umieszczone w grupie IA układu okresowego. Zalicza się do nich: Lit, Sod, Potas, Rubid, Cez, Frans. Pierwiastki te są silnie elektrododatnie, są silnymi reduktorami. Wszystkie kwasy, nawet bardzo słabe, reagują z litowcami tworząc bezbarwne sole, jeżeli anion jest bezbarwny.
Margaryna
Margaryna jest emulsją wody lub mleka w odpowiednio dobranej mieszaninie tłuszczów. Pierwsza wyprodukowana margaryna była koloru perłowego, a perła po łacinie to margarita – stąd nazwa tego tłuszczu. Patrz też "emulsja".
Marmur
Marmur jest skałą krystaliczną, która powstała w wyniku przeobrażeń skał wapiennych, zawiera prawie czysty węglan wapnia.
Masa atomowa
Masa atomu izotopu pierwiastka lub średnia masa atomu pierwiastka (dla naturalnego składu
; masa atomowa wyraża się w atomowych jednostkach masy (u).
Metale
Pierwiastki bez połysku, na ogół kruche, źle przewodniki ciepła i elektryczności (izolatory).
Niemetale mają na ogół niskie temperatury topnienia i wrzenia, małą gęstość. W reakcjach chemicznych wykazują przeważnie tendencje do przyłączania elektronów - są więc utleniaczami. Tlenki niemetali mają najczęściej charakter kwasowy.
Metaloidy
Metaloidy - Półmetale. Pierwiastki wykazujące częściowo cechy metali a częściowo niemetali. Ich przewodnictwo elektryczne jest niewielkie, ale wzrasta w miarę ogrzewania. W reakcjach, w zależności od warunków, wykazują tendencje do oddawania lub przyłączania elektronów.
Mieszanina
Mieszanina to substancja chemiczna uzyskana na drodze mechanicznego mieszania składników. Skład mieszaniny można zmieniać.Na przykład odparowując wodę z wodnego roztworu cukru zwiększamy stężenie cukru w tym roztworze; dolewając wody - zmniejszamy stężenie.
Mieszanina jednorodna - homogeniczna to taka mieszanina, w której nie można rozróżnić składników nawet przy dużym powiększeniu (woda wodociągowa, mleko, stopy metali, powietrze).
Mieszanina niejednorodna - heterogeniczna to mieszanina, której składniki można dostrzec gołym okiem lub za pomocą prostych urządzeń (mąka+piasek, woda+piasek, dym+sadza).
Minerały
Minerały to pierwiastki występujące w przyrodzie w stanie wolnym, a także związki chemiczne powstałe bez udziału człowieka, w wyniku procesów geologicznych. Naturalne zespoły minerałów noszą nazwę skał.
Molekuła
Najmniejsza cząstka związku, która może brać udział w reakcjach chemicznych, lub najmniejsza cząstka związku, której skład jest taki sam jak całości związku.
Mosiądz
Stop miedzi z cynkiem i innymi metalami.
Mydło
Substancja stała lub ciekła, w której skład wchodzą sole wyższych kwasów tłuszczowych z metalami alkaicznymi lub amoniakiem i jego pochodnymi; otrzymywana głównie przez hydrolizę tłuszczów zwierzęcych (głównie łoju) lub utwardzonych olejów roślinnych, często z dodatkiem oleju kokosowego i kalafonii; powszechnie stosowane do mycia, prania oraz do niektórych celów technicznych.
Natężenie
Natężenie:
  1. Pola elektrycznego - to stosunek siły, wywieranej na umieszczony w pewnym punkcie pola elektrycznego ładunek elektryczny, do wartości tego ładunku;
  2. Pola magnetycznego - to stosunek siły, działającej w danym punkcie pola magnetycznego na znajdującą się w tym punkcie masę magnetyczną do wartości tej masy.
  3. Prądu elektrycznego - ilość elektryczności przepływającej przez dany przekrój przewodnika w jednostce czasu.
Neutron
Elementarna jednostka budowy i działania układu nerwowego złożona z ciała komórki i wypustek, mająca zdolność wytwarzania i przewodzenia impulsów nerwowych.
Niemetale
Pierwiastki bez połysku, na ogół kruche, złe przewodniki ciepła i elektryczności (izolatory). Niemetale mają na ogół niskie temperatury topnienia i wrzenia, małe gęstości. W reakcjach chemicznych wykazują przeważnie tendencje do przyłączania elektronów - są więc utleniaczami. Tlenki niemetali mają najczęściej charakter kwasowy.
Niuton (N)
Jednostka główna siły, równa sile nadającej masie 1 kg przyśpieszenie 1 m/s^2  (^ - oznacza potęg').
Nukleony
W otaczającej nas materii znaczenie mają dwa kwarki: górny (u) o ładunku +2/3 i dolny (d) o ładunku -1/3. Kwarki te wchodzą w skład nukleonów, tj. protonów i  neutronów.
PROTON składa się z 2 kwarków (u) i 1 kwarka (d). Jego ładunek wynosi +1(2/3 + 2/3 - 1/3).
NEUTRON składa się z 2 kwarków (d) i 1 kwarka (u) i jest elektrycznie obojętny
(-1/3 -1/3 +2/3 =0).
Odczyn
Charakterystyczna właściwość roztworu związana zestężeniem jonów wodorowych (kwasowość, alkaliczność lub obojętność).
 Odczyn kwasowy - barwniki kwasowe (barwniki) anionowe barwiące wolne i inne
                  włókna proteinowe w kąpieli kwaśnej.
 Odczyn obojętny - nie wykazujący właściwości zasadowych ani kwasowych;
                   nie łączący się w związki.
Okres 1
Należą do niego pierwiastki: Wodór, Hel. Jak w każdym okresie promień atomowy maleje ze wzrostem liczby atomowej.
Okres 2
Należą do niego pierwiastki: Lit, Beryl, Bor, Węgiel, Azot, Tlen, Fluor, Neon. Jak w każdym okresie promień atomowy maleje ze wzrostem liczby atomowej.
Okres 3
Należą do niego pierwiastki: Sód, Magnez, Glin, Krzem, Fosfor, Siarka, Chlor, Argon. Jak w każdym okresie promień atomowy maleje ze wzrostem liczby atomowej.
Okres 4
Należą do niego pierwiastki: Potas, Wapń, Skand, Tytan, Wanad, Chrom, Mangan, Żelazo, Kobalt, Nikiel, Miedź, Cynk, Gal, German, Arsen, Selen, Brom, Krypton.Jak w każdym okresie promień atomowy maleje ze wzrostem liczby atomowej.
Okres 5
Należą do niego pierwiastki: Rubid, Stront, Itr, Cyrkon, Niob, Molibden, Technet, Ruten, Rod, Pallad, Srebro, Kadm, Cyna, Antymon, Tellur, Jod, Ksenon. Jak w każdym okresie promień atomowy maleje ze wzrostem liczby atomowej.
Okres 6
Należą do niego pierwiastki: Cez, Bar, Lantan, Cer, Prazeodym, Neodym, Promet, Samar, Europ, Gadolin, Terb, Dysproz, Holm, Erb, Tul, Iterb, Lutet, Hafn, Tantal, Wolfram, Ren, Osm, Iryd, Platyna, Złoto, Rtęć, Tal, Ołów, Bizmut, Polon, Astat, Radon.Jak w każdym okresie promień atomowy maleje ze wzrostem liczby atomowej.
Okres 7
Należą do niego pierwiastki: Frans, Rad, Aktyn, Tor, Protaktyn, Uran, Neptun, Pluton, Ameryk, Kiur, Berkel, Kaliforn, Einstein, Ferm, Mendelew, Nobel, Lorens, Unnilquadium, Unnilipentium, Unnilhexium, Unnilioctium, Unnilenium, Ununnilium. Jak w każdym okresie promień atomowy maleje ze wzrostem liczby atomowej.
Osad
Substancja nierozpuszczalna, wydzielająca się z roztworu w postaci ciapa stałego; wszelkiego rodzaju resztki i pozostałości jak: fusy, pył, osadzające się na dnie naczyń itd.
Pierwiastki
Substancja zawierająca atomy o jednakowej liczbie
elementarnych ładunków dodatnich w jądrze atomowym.
Pierwiastki czynne: pierwiastki wykazujące zdolność łączenia się z innymi pierwiastkami.
Pierwiastki mieszane: pierwiastki chemiczne stanowiące jednorodną mieszaninę kilku trwałych izotopów (np. wodór, potas, rtęć itp.).
Pierwiastki promieniotwórcze: pierwiastki nietrwale ze względu na niekorzystny stosunek liczby neutronów do liczby protonów w jądrach atomowych, ulegające procesom przemiany jądrowej połączonej z emisją promieniowania jądrowego (np. uran, tor, rad).
Pierwiastki śladowe: pierwiastki występujące w glebach i roślinach w małych ilościach, odgrywające znaczącą rolę w procesach wzrostu i rozwoju roślin.
Powietrze
Mieszanina gazów (głównie: azotu i tlenu) otaczająca grubą warstwą kulę ziemską, tworząc jej atmosferę.
Skład powietrza: azot 78%, tlen 21%, argon 1,0%, wodór 0,01%, dwutlenek węgla 0,03% .
Prawo okresowości
Własności pierwiastków uporządkowanych w/g wzrastającej liczby atomowej zmieniają się w sposób okresowy. Prawo okresowości sformułował Mendelejew. Zamiast liczby atomowej posłużył się on masą atomową. Prawo okresowości stanowi podstawę układu okresowego pierwiastków.
Produkt
Substancja otrzymywana z substratu w wyniku reakcji chemicznej. Produkt utleniania się węgla, wietrzenia skał. Produkty przemiany materii w organizmie.
Promieniotwórczość
zjawisko samorzutnej emisji promieni korpuskularnych (alfa, gama) oraz elektromagnetycznych (gamma) z jąder atomów niektórych pierwiastków, której przyczyną jest przemiana tych jąder.
Proton
Trwała cząstka elementarna o dodatnim ładunku elektrycznym będąca składnikiem jądra atomowego.
Rdzeń
Trwała cząstka elementarna o dodatnim ładunku elektrycznym będąca składnikiem jądra atomowego.
Reakcja
Reakcja chemiczna: Przemiana jednych substancji (substratów) w inne (produkty), której towarzyszy wymiana z otoczeniem pewnej ilości energii, najczęściej ciepła.
Reakcja egzotermiczna: reakcja, której towarzyszy wydzielanie się ciepła.
Reakcja endotermiczna: reakcja, która przebiega z pochłanianiem ciepła.
Reakcja syntezy: reakcja, w której pierwiastki łączą się ze sobą, tworząc związek chemiczny. Nazywa się ją również rekcją łączenia.
Reakcja jądrowa: przemiana jądra atomowego wywołana przez działanie cząstek elementarnych, fotonów lub innych jąder, w wyniku której z jądra pierwotnego powstaje nowe jądro, a wyzwolona energia przejawia się w postaci energii kinetycznej emitowanych cząstek i fotonów.
Reakcja łańcuchowa: złożona reakcja chemiczna, w której bierze udział kolejno większa liczba aktywnych cząsteczek (rodników lub atomów).
Reakcja analizy: badanie jakościowego i ilościowego składu chemicznego substancji.
Reakcja polimeryzacji: reakcja, podczas której wiele cząsteczek tego samego związku łączy się w jedną cząsteczkę o wielokrotnym ciężarze cząsteczkowym i odmiennych właściwościach chemicznych i fizycznych, przy czym nie powstają produkty uboczne.
Reakcja strąceniowa: reakcja, w której wydzielą się z roztworu substancje w postaci osadu przez dodanie odpowiedniego odczynnika lub za pomocą elektrolizy.
Reakcja zobojętnienia: reakcja, która powoduje zmianę odczynu kwaśnego lub zasadowego na częściowo lub całkowicie obojętny.
Redukcja
Reakcja chemiczna, w której maleje wartościowość pierwiastka chemicznego, wskutek przyłączenia elektronów. Reakcja utleniania (odbierania tlenu) lub przyłączenia wodoru do związku chemicznego.
Reduktor
Substancja oddająca elektrony substancji redukowanej i sama ulegająca przy tym utlenianiu.
Resublimacja
Resublimacja - jest to przechodzenie gazu w stan stały.
Rodnik
Grupa atomów, na ogół niezdolna do trwałego samodzielnego istnienia, mająca wolne wartościowości (nie sparowane elektrony).
Ropa naftowa
Ciekły surowiec kopalniany barwy brunatnej, będący, mieszaniną węglowodorów; przez destylację otrzymuje się z niego benzynę, wazelinę, parafinę, wosk, naftę itp. W stanie wolnym ma zastosowanie jako paliwo.
Rozkład
Podział, rozpad cząsteczki na mniejsze fragmenty; podział na części, elementy składowe.
Rozpuszczalnik
Ciecz powodująca rozpuszczanie innych ciał, tworząca z nimi mieszaniny jednorodne.
Rozpuszczalność
Właściwość, zdolność danej substancji stałej, ciekłej lub gazowej do tworzenia roztworu z danym rozpuszczalnikiem (zwykle z wodą).
Roztwór
Ciało stałe rozpuszczone w cieczy lub ciecz rozprowadza drugą ciecz; w chemii: jednorodna mieszanina dwóch lub więcej substancji tworząca jedną fazę, występująca w różnych stanach skupienia:
   - gazowym (mieszanina gazów),
   - ciekłym (rozpuszczonej w cieczy innej cieczy, gazu lub ciała stałego)
   - stałym (rozpuszczonego w ciele stałym innego ciała stałego, gazu lub cieczy).
Roztwór koloidalny:
cząstki stanowiące fazę rozproszoną w ośrodku depresyjnym w koloidach.
Równanie chemiczne
Zapis za pomocą wzorów chemicznych:
   - jakościowych,
   - ilościowych
 przemian w trakcie reakcji chemicznej.
Sieć krystaliczna
Sieć przestrzenna występująca w ciałach krystalicznych, w których cząsteczki będące elementami budowy są regularnie ułożone w przestrzeni, w okresowo powtarzających się odstępach.
Skrobia
Związek chemiczny z grupy węglowodorów, wielocukier powstający w komórkach roślin; biały, bezpostaciowy proszek bez smaku i zapachu, otrzymywany głównie z kartofli, ryży, kukurydzy, pszenicy; stanowi podstawowy składnik pokarmu człowieka.
Soda
Związek chemiczny, węglan sodu, bezbarwna lub biała krystaliczna, higroskopijna substancja, używana do wyrobu mydła, proszków do prania, do zmiękczania wody, stosowana w przemyśle papierniczym, szklarskim i in.
Sole
Związki chemiczne powstałe w wyniku oddziaływania na siebie kwasów i zasad, złożone z metalu (lub odpowiedniego rodnika) oraz reszty kwasowej; ulegają dysocjacji; w przyrodzie występują jako minerały, składniki wód i organizmów żywych.
Sorpcja
Proces adsorpcji lub absorpcji, albo oba procesy zachodzące równocześnie.
>Sorpcja gleby: zdolność zatrzymywania przez stale cząstki gleby jonów albo cząstek chemicznych rozpuszczonych w powietrzu glebowym lub w roztworze glebowym; utrudnia wypłukiwanie mineralnych składników pokarmowych roślin.
Spalanie
Proces fizykochemiczny, którego podstawą jest gwałtowne łączenie się paliwa z utleniaczem (np. tlenem); towarzyszy temu wydzielanie się dużej ilości energii, ciepła i świecenia.
Stal
Stop żelaza z zawartością węgla do 1.7 %.
Zależnie od składu dzielą się na:
   - stal węglową,
   - stal szlachetna.
Zawierają ponadto zwykle nieduże dodatki manganu, krzemu, fosforu i ślady siarki (szkodliwe), pochodzące z procesu metalurgicznego.
Stężenie roztworu
Ilość substancji rozpuszczonej w danej ilości rozpuszczalnika. Stężenie roztworu wyraża się w różnych jednostkach, np. w procentach, wagowych tzn. liczba gramów substancji rozpuszczonej w 100 g roztworu.
Stopy
Substancje metaliczne otrzymywane najczęściej przez stopienie dwóch lub więcej metali (niekiedy z domieszką niemetali), wytwarzane w celu uzyskania lepszych właściwości wytrzymałościowych i technologicznych.
Sublimacja
Sublimacja - jest to przechodzenia ciała stałego w gaz
Substancja
Jednorodny rodzaj materii (o określonym składzie chemicznym) odznaczający się Charakterystycznymi właściwościami chemicznymi i fizycznymi.
Substrat
Substancja wyjściowa biorąca udział w reakcji chemicznej.
Synteza
Reakcja, w której pierwiastki łączą się ze sobą, tworząc związek chemiczny. Synteza nazywana bywa również reakcją łączenia lub reakcją syntezy. Przeciwieństwem syntezy jest rozkład. Zobacz też "reakcja chemiczna".
Środki powierzchniowoczynne
Środki obniżające napięcie powierzchniowe wody (np. mydło, środki piorące).
Temperatura krzepnięcia
Zobacz "temperatura topnienia".
Temperatura topnienia
Temperatura, w której zachodzi przemiana kryształów w ciecz. Temperatura topnienia czystej substancji jest równa temperaturze krzepnięcia.
Temperatura wrzenia
Temperatura, w której prężność pary nasyconej osiąga wartość ciśnienia zewnętrznego, np. woda wrze w temp. 100 stopni.
Temperatura zapłonu
Temperatura, do jakiej należy ogrzać ciecz w specjalnych warunkach standardowych, aby jej
pary w atmosferze powietrza zapaliły się po zbliżeniu płomienia. Temperatura zapłonu jest parametrem charakterystycznym smarów i paliw ciekłych.
Tlenki
Związki tlenu z pierwiastkami metalicznymi i niemetalicznymi.
Tlenowce
Pierwiastki umieszczone w grupie VIA układu okresowego. Zalicza się do nich: Tlen, Siarka, Selen, Tellur, Polon. W skład tej grupy wchodzą niemetale, metale i półmetale. Ostatnim z tej grupy jest Polon – pierwiastek promieniotwórczy.
Tłuszcze
Produkty pochodzenia naturalnego, mieszaniny poliestrów, gliceryny i wyższych kwasów
tłuszczowych, głównie kwasów palmitynowego, sterydowego i oleinowego.
Układ koloidalny
Układ niejednorodny, składający się z fazy rozpraszającej, czyli ośrodka, i fazy
rozproszonej, czyli drobniutkich cząstek o średnicach od ok. 1 do ok. 100 nm.Układ koloidalny zajmuje pośrednią pozycję między mieszaninami niejednorodnymi, w których cząstki można widzieć gołym okiem lub za pomocą mikroskopu, a roztworami rzeczywistymi, czyli mieszaninami jednorodnymi.
Układ okresowy pierwiastków
Uporządkowanie według wzrastającej liczby atomowej wszystkich pierwiastków.
Utleniacz
Środek utleniający; substancje zdolne do utleniania innych substancji, same przy tym ulegają redukcji. Przeciwieństwem utleniacza jest reduktor.
Wapienie
Skały zawierające co najmniej 75% CaCO3. Jeśli skała zawiera więcej niż 25% substancji elastycznych, nazywa się ją marglem. Wapienie występują często w ogromnych masach, tworząc całe łańcuchy górskie. Wapienie są pochodzenia biochemicznego. Powstały ze szkieletów i skorupek różnych organizmów asymilujących węglan wapniowy żyjących w morzach i wodach lądowych. Niektóre wapienie są dobrym materiałem budowlanym; używa się ich również jako nawozu do spulchniania ziemi.
Wartościowość pierwiastka
Jest to liczba naturalna określająca liczbę wiązań chemicznych jakie może utworzyć dany atom lub jon z innymi atomami lub jonami.
Wat
Wat - jest jednostką mocy (strumienia energii) w międzynarodowym układzie jednostek miar; moc przy której praca 1 dżula jest wykonana w czasie 1 sekundy.
Watomierz
Watomierz - to przyrząd do mierzenia mocy elektrycznej w watach.
Węglowce
Pierwiastki umieszczone w grupie IVA układu okresowego. Zalicza się do nich: Węgiel, Krzem, German, Cyna, Ołów. W skład tej grupy wchodzą niemetale, metale i półmetale. Cynk i Ołów - typowe metale, mają bardzo wysokie temperatury wrzenia i niskie temperatury topnienia.
Węglowodory
Związki organiczne zbudowane tylko z atomów węgla i wodoru. Substancje podstawowe, z których przez wprowadzenie grup funkcyjnych wyprowadza się inne szeregi homologiczne.
Węglowodory nasycone: węglowodory mające pomiędzy atomami węgla tylko pojedyncze wiązania: węglowodory nasycone łańcuchowe (alifatyczne) parafiny (alkany lub węglowodory nasycone cykloalifatyczne. Węglowodory nasycone bywają nazywane granicznymi, są bowiem maksymalnie nasycone wodorem. Otrzymuje się je z ropy naftowej oraz laboratoryjnie.
Węglowodory nienasycone: węglowodory mające jedno lub więcej wiązań podwójnych lub potrójnych pomiędzy atomami węgla.
Wiązanie
Wiązanie jest to połączenie się w cząsteczki substancji prostej lub związku chemicznego atomów, grup atomów, jonów lub cząsteczek.
Rozróżniamy następujące wiązania:
  - Wiązanie spolaryzowane: (polarność wiązania, polaryzacja wiązania), wielkość określająca, w jakim stopniu elektrony wiążące (tworzące wiązanie) przesunięte są od środka. Przesunięcie następuje w kierunku atomu bardziej elektroujemnego (o większej elektroujemności), tzn. o wyraźniejszym charakterze niemetalicznym.
  - Wiązanie atomowe: (wiązania homeopolarne, wiązanie kowalencyjne), wiązanie między atomami wytworzone przez połączenie się w parę (sparowanie) dwóch elektronów, pochodzących po jednym od każdego atomu. Powstała wiążąca para elektronowa jest wspólna dla obu atomów.
  - Wiązanie jonowe: (wiązanie heteropolarne, wiązanie elektrowalencyjne, wiązanie elektrowalentne), wiązanie wywołane elektrostatycznym przyciąganiem się jonów o przeciwnych znakach.
  - Wiązanie metaliczne: Wiązanie w substancjach metalicznych między dodatnio naładowanymi jonami, czyli zrębami (rdzeniami) atomowymi, osadzonymi w węzłach sieci przestrzennej pozostającymi w równowadze z gazem elektronowym, wypełniających przestrzeń sieciową.
Włókna
Włókna naturalne:włókna pochodzenia roślinnego, którego podstawowym elementem budującym jest celuloza oraz włókna pochodzenia zwierzęcego zbudowane z białek.
Włókna syntetyczne: włókna utworzone ze związków wielkocząsteczkowych o własnościach włóknotwórczych poddających się wyciąganiu. Otrzymywane ze związków małocząsteczkowych w procesie polimeryzacji lub polikondensacji.
Woda królewska
Woda królewska - mieszanina stężonych kwasów azotowego i solnego w stosunku 1:3; ma bardzo silne właściwości utleniające;
Wolt
Wolt - to jednostka napięcia elektrycznego, potencjału elektrycznego lub siły elektromagnetycznej w układzie SI; napięcie elektryczne między dwoma punktami jednorodnego przewodu liniowego, w którym płynie prąd stały o natężeniu 1 ampera, a moc wydzielana między tymi punktami jest równa mocy 1 wata.
Woltomierz
Woltomierz - to przyrząd do mierzenia napięcia elektrycznego w woltach. Woltomierz włącza się do obwodu równolegle.
Względna masa atomowa
Stosunek masy danego atomu do masy atomu węgla C12. Względna masa atomowa jest średnią masą różnych izotopów tego samego pierwiastka.
Wzór chemiczny
Sposób zapisywania składu związku chemicznego przy pomocy symboli chemicznych.
Wzór strukturalny
Przedstawienie budowy danego związku chemicznego i liczby wiązań łączących atomy w jego cząsteczce (wzór kreskowy).
Wzór sumaryczny
Przedstawienie symboli i liczby atomów pierwiastków, tworzących cząsteczkę danego związku.
Zasady
Wodorotlenek lub tlenek metalu. W wyniku reakcji zasady z kwasem powstaje sól i cząstka wody. Barwi papierek lakmusowy na niebiesko.
Zole
Rozproszone w cieczy cząstki koloidalne, jedne z najważniejszych układów koloidalnych.
Jeżeli cieczą jest woda mówi się o hydrozolach, jeżeli cząsteczki rozproszone są w gazie noszą nazwę aerozoli.
Związek chemiczny
Substancje, które można rozłożyć na pierwiastki, z których się składają i otrzymać je ponownie z tych pierwiastków.
Żel
Układ koloidalny o konsystencji galaretowatej, utworzony z zolu o dostatecznie dużej zawartości cząstek koloidalnych.